«نگارگری ایرانی» اثر شیلا کنبای با ترجمه دکتر مهناز شایستهفر به کوشش موسسه مطالعات هنر اسلامی منتشر شد. ارزش و اهمیت کتاب نگارگری ایرانی از آنجاست که با تحلیلی ساده و روشن به بررسی سیر تاریخی و جریان تکامل نقاشی ایرانی از دوره تسلط مغولان (ایلخانی) تا اواخر قاجار پرداخته است.
به گزارش ایبنا، مطالعه هنر نقاشی ایرانی عملا از زمان تسلط ایلخانان به علت موجود بودن نسخههای خطی از این زمان به بعد امکانپذیر است و به همین علت، نویسنده به نقاشی قبل از مغول نپرداخته، چه به علت باقی نماندن نسخ خطی از آن زمان ـ به جز ورقه و گلشا ـ زمینه بررسی فراهم نبوده است.
ارزش و اهمیت کتاب نگارگری ایرانی از آنجاست که با تحلیلی ساده و روشن به بررسی سیر تاریخی و جریان تکامل نقاشی ایرانی از دوره تسلط مغولان (ایلخانی) تا اواخر قاجار پرداخته و در این باره نه فقط به خصوصیات، تکنیکها و سبکهای هر زمان اشاره کرده، بلکه نمونهها و مثالهای هر دوره هنری را نیز به بهترین وجه، توضیح و تشریح کرده است.
برای پرداختن به نقاشی دوران قبل از مغول باید به مطالعه سفالها و ظروف فلزی باقی مانده از این زمان که غالبا دارای تصویرهای مشابه با تصاویر موجود در کتاب خطی از قبیل صحنه به تخت نشستن شاهان، سرگرمیهای درباری و صحنههای شکارند، پرداخت و از این طریق به تکنیکها و سبکهای هنر نقاشی آن دوران پی برد که نیاز به مباحثی جداگانه دارد.
میتوان گفت نقاشی ایرانی از زمان مغول و به سخن دقیقتر از زمان جلایریان آغاز شده و در زمان تیموریان و اوایل صفویان توسعه و تکامل یافته است. کتاب «نگارگری ایرانی» به این مسأله توجه کرده و در حقیقت نوع بررسی آن دربرگیرنده این خصوصیت است.
نکتهای که در اینجا لازم به ذکر است درباره تاریخهای به کار رفته در متن است که به دو صورت میلادی ـ هجری قمری آورده شده و آن با هدف اشراف محققان و دانشجویان ما به زمان وقایع، حوادث تاریخی و آثار هنری به دو صورت دقیقتر میلادی و هجری قمری است.
مؤلف این کتاب میگوید: نقاشیهایی که در این کتاب مورد بحث و بررسی قرار گرفته است متعلق به موزه و کتابخانه بریتانیاست. این مجموعه نفیس البته دارای کمبودهایی نیز است. آنهایی که در این مجموعه بررسی شدهاند اکثرا همراه با تصاویری از نقاشیهای دیگر مجموعههای هنری بریتانیا کامل شدهاند.
به علت عمومی بودن مطالب این کتاب اعراب، علائم و آواها از کلمات فارسی حذف شده است. آثار مصور از مجموعه موزه بریتانیا اتخاذ شده مگر در مواردی که محل دیگری ذکر شده است و اندازههای تصاویر شامل حواشی تصاویر هم میشود البته لبههای خارجی آنها از این قاعده مستثنی است.
در بخشی از کتاب آمده، نقاشیهای مینیاتور ایرانی همانند دنیای کوچکی از شکوفههای جاودانی، نسیمهای خوشبو، مردم آرام و نجیب و روشنایی خیرهکننده، انسان را دعوت میکند که لحظهای درنگ کند و جزئیات را بنگرد. فراتر این که مینیاتورها به تپهها، حیوانات، ابرها و درختای که در صحنه داستان قرار گرفتهاند جان میبخشند.
بعدها در قرن هفدهم ـ یازدهم چهرهنگاریها بر مصورسازی کتاب پیشی گرفت و نقش انسان در نقاشی ایرانی غالب شد. با وجود این هنرمندان ایرانی در هر نسل و سبک مهم جدانشدنی ایرانی طراحی را حفظ کردند. آنها به وسیله هماهنگی ترکیبی و دوبعدی مطلوب توانستند اشیا را آن طور که باید باشند ارایه دهند، نه ضرورتا آن طور که هستند و با استفاده از این عوامل هنرمندان ایرانی در طول بیش از شش قرن نقاشیهایی تهیه کردند که در درک کامل یک دنیای ایدهآل بیرقیب بودهاند.
این کتاب منحصرا به بررسی تاریخ مینیاتور ایرانی بین سالهای 1300 تا 1900 میلادی /700 تا 1318 هجری شمسی میپردازد. در حالی که متون موجود به نقاشیهای دیواری متعلق به قبل از سال 1300/700 اشاره دارند، نسخههای ایرانی احتمالا خیلی قبل از این تاریخ مصور میشدهاند.
اکثر کارهایی که مناسب بررسیاند به قرن چهاردهم میلادی ـ هشتم هجری قمری و پس از آن تاریخ مربوطند و اکثریت کارهایی که در این جا در نظر گرفته شده و مورد بررسی قرار گرفتهاند از نسخههای خطی و آلبومهایی به شمار میروند که از نظر اندازه کوچکند. به هر حال در قرن نوزدهم ـ سیزدهم هنرمندان عصر قدیمیتر که قبلا نسخههای خطی را مصور میکردند به موضوعات نقاشی لاکی و کارهای بزرگ رنگ و روغن رو آوردند.
علاوه بر این، مسایل و ضوابط مشابه درباره کاربرد سبک قابل بررسی است، مخصوصا از آنجا که هنرمندان قرن نوزدهم ـ سیزدهم غالبا همزمان در چند موضوع کار میکردند. برای شناخت یک شکل هنری خاص، انسان باید بفهمد که آن هنر چگونه و چرا خلق شده است.
کتاب «نگارگری ایرانی» در هفت بخش تنظیم شده است. فصل نخست به مواد و ابزار هنرمندان ایرانی اختصاص دارد. فصل دوم عصر تجربه قرن چهاردهم ـ دهم را دربردارد. فصل سوم نی به کلاسیسم و نشاط و سرزندگی قرن پانزدهم ـ نهم میپردازد.
فصل چهارم نیز پیوندی باشکوه نام دارد، یک تغییر مهم نیز به فصل پنجم اختصاص دارد. فصل ششم به انحطاط طولانی میپردازد و فصل هفتم نیز تمایل به اروپا نام دارد. منابع مطالعاتی بیشتر و مراجع تصاویر نیز پایانبخش این کتاب پژوهشی است.
کتاب «نگارگری ایرانی» دومین مجموعه آثار هنر اسلامی در 126 صفحه با شمارگان 1500 نسخه و بهای 70000 ریال به کوشش موسسه مطالعات هنر اسلامی منتشر شد. این کتاب دارای 43 تصویر رنگی و 44 تصویر سیاه و سفید است.
