یک شرقشناس هلندی میگوید حکومت تاجران در قرن 17 در هلند فضای آزادی را در این کشور ایجاد کرد، به گونهای که نیمی از کتابهای چاپ شده دنیا در هلند چاپ میشد.
این اظهارات را یان یوست ویتکام، شرقشناس هلندی طی یک سخنرانی در محل کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران ایراد کرد. ویتکام گفته است «هلند کشور کوچکی است. بسیار کوچکتر از ایران؛ به طوری که اگر 200 کیلومتر به این سوی و 100 کیلومتر آن سوی بروید مرزهای این کشور به پایان میرسد.»
به گفته وی، ابتدای کار دولت هلند با آغاز کار یک حکومت جمهوری بر اساس قدرت تاجران همراه بوده است. این شرقشناس هلندی میگوید «وقتی تاجران در جایی مسلّط باشند قطعاً فضای آنجا فضای تحمل و بردباری و صبر است.» وی گفته است «در چنین فضای آزادی کتابهای بسیاری در سال 1639 به چاپ رسیده بود که نیمی از کل کتابهای چاپ شده کل جهان در آن روزگار است.»
ویتکام، ترجمه و انتشار گلستان سعدی را در سال 1680 به عنوان یکی از رفتارهای تسامحآمیز دولت هلند در سالهای قرن هفدهم نام برده است. وی گفته است «با وجودی که میدانیم سعدی مسلمان است (ولی) میبینیم که این اثر به آسانی در هلند به چاپ رسیده است.» ویتکام که اخیراً به ایران سفر کرده در سخنانی در محل کتابخانه ملی ایران به تاریخچه شرقشناسی در غرب پرداخت. به گفته وی، «شرق» در قرن پانزدهم به همه مناطقی که امروز به عنوان «شرق» شناخته میشود اطلاق نمیشده است؛ در آن زمان تنها مناطق عربزبان و کشورهای منطقه خاورمیانه را «شرق» مینامیدهاند. این شرقشناس هلندی میگوید آگاهی دانشمندان مغرب زمین نسبت به منابع مکتوب مشرق از طریق زبانهای لاتین صورت میگرفته است. ویتکام میگوید اولین تلاشهایی که برای چاپ آثار عربی در جهان غرب انجام شده، اکثراً با شکست مواجه بوده است. وی از انتشار قرآن توسط ایتالیاییها به عنوان یکی از رفتارهای همراه با شکست غربیها یاد کرده است و گفته است «در آن اشتباهات فاحشی ملاحظه میشد.»
ویتکام میگوید ایتالیاییها حتی سعی کردند این قرآن را که سال 1590 چاپ کردند و نسخهای از آن در یکی از دیرهای شهر ونیز نگهداری میشود به دربار عثمانی بفرستند. این شرقشناس هلندی اما در ادامه سخنان خود، به تحقیقات دیگر شرقشناسان و پژوهشگران ادبیات تطبیقی صحه گذاشته که اروپاییها بعد از آشنایی با آثار کلاسیک شرقی، تقلید و مشابهسازی از این آثار را شروع کردند. به گفته وی، نویسندگان اروپایی آثاری نظیر «میرزا و فاطمه» را در قالب داستانهای نوول به رشته تحریر درمیآوردند که مقتبس از داستانهای زبان هندی است.
نوول «میرزا و فاطمه» داستانهای عاشقانهای است که نویسندگان اروپایی آنها را خودشان ابداع میکردند اما زمینه اتفاقات این داستانها در شرق اتفاق میافتاد. تاریخچه شرقشناسی در مغرب زمین به سالهای قرن شانزدهم میرسد اما به گفته ویتکام، هدف از پژوهشهای شرقشناسی در شرق با هدف این مطالعات در اروپا متفاوت است. ویتکام میگوید این پژوهشها برای مردمان اروپا و غربیان، مطالعه در تاریخ و ادبیات دیگران است. کتابخانه دانشگاه لیدن حدود 2 هزار کتاب فارسی در گنجینه خود دارد.
به گزارش فارس، متن سخنرانی یان یوست ویتکام، شرقشناس هلندی را پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشی میراث مکتوب منتشر کرده است.
